سه‌ره‌کی        په‌یوه‌ندی        ئه‌رشیف        لینک        زانیاری ماڵپه‌ڕ
   
وتاری هه‌ڤاڵ مسته‌فا چاوڕه‌ش - یادی چله‌ی شه‌هیدانی لیوای یه‌كی پاراستنی سلێمانی
دۆسیه‌ ‌
  مۆدێله‌كانی ده‌وڵه‌تداری- نه‌ته‌وه‌سازی: له‌ مۆدێلی ئه‌وروپی تا مۆدێلی ئۆراسیایی
به‌روار: 20/12/2017


سه‌رچاوه‌: (Scientific Information Database (SID

ناسیح محمد به‌رزنجی و  ئه‌ركان ئه‌حمه‌د جاف

3- مۆدێلی ده‌وڵه‌تداری- نه‌ته‌وه‌سازی له‌ ئه‌وروپای ڕۆژهه‌ڵات و وڵاتانی دوای یه‌كێتی سۆڤیه‌ت:
له‌دوای جه‌نگی سارده‌وه‌، هه‌ندێك له‌ توێژه‌ران و بیریاران له‌هه‌وڵی ئه‌وه‌دا بوون كه‌ یه‌ك مۆدێلی نوێی ده‌وڵه‌تداری- نه‌ته‌وه‌سازی بناسێنن كه‌ به‌لانی كه‌مه‌وه‌ بۆ چه‌ند ده‌وڵه‌تێكی ئه‌وروپای ڕۆژهه‌ڵات و ده‌وڵه‌ته‌ جیابووه‌كانی یه‌كێتی سۆڤیه‌ت بگونجێت. فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌م توێژینه‌وانه‌ش ئه‌وه‌ بوو كه‌ هه‌رگیز نه‌ده‌توانرا ئه‌وه‌ بسه‌پێنرێت كه‌ ده‌بێت و پیویسته‌ ده‌وڵه‌ته‌كانی ئه‌وروپای ڕۆژهه‌ڵات و كۆماره‌ نوێیه‌ جیابووه‌كان له‌ یه‌كێتی سۆڤیه‌ت، هه‌مان ئه‌و ڕێڕه‌وه‌ی كه‌ وڵاتانی ئه‌وروپای ڕۆژئاوا كه‌ ماوه‌ی چه‌ندین سه‌ده‌یان بۆ جێگیركردنی ده‌وڵه‌تداری- نه‌ته‌وه‌سازی، به‌ڕێ كرد، ئه‌مانیش هه‌مان ڕێڕه‌و بگرنه‌به‌ر. ئه‌وروپای ڕۆژهه‌ڵات جیاوازه‌ له‌ ئه‌وروپای خۆرئاوا، له‌به‌رئه‌وه‌ گۆرانكاریه‌كانیشیان جیاواز ده‌بێت، به‌تایبه‌ت ڕه‌وتی ده‌وڵه‌تداری- نه‌ته‌وه‌سازی له‌م دووناوچه‌یه‌دا، له‌ هه‌ڵومه‌رجێكی مێژوویی، ئابووری، كۆمه‌ڵایه‌تی و نێوده‌وڵه‌تی جیاوازدا بووه‌ و ده‌شبێت. هه‌ربۆیه‌ به‌ ڕازیبوون و له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌م جیاوازیانه‌، تیۆریسته‌كان له‌بیری ئه‌وه‌دا بوون كه‌ مۆدێل گه‌لێكی نوێ و جیاواز (جگه‌ له‌ مۆدێلی ئه‌روپی یان ئه‌مریكی) پێشكه‌ش بكه‌ن.
هه‌ربۆیه‌ ڕۆجێرز برۆبیكه‌ر (Rogers Brubaker) بابه‌تێكی گرنگی له‌مباره‌یه‌وه‌ پێشكه‌شكردووه‌ و توێژه‌رانی دیكه‌ش چ به‌سود لێوه‌رگرتن یان ڕه‌خنه‌گرتن له‌ بابه‌ته‌كه‌ی ڕۆجێرز، بۆچوونی دیكه‌یان (كه‌ به‌گشتی بۆ‌ ته‌واوكاری بابه‌ته‌كه‌ی ڕۆجێرزه‌) پێشكه‌شكردووه‌. ڕۆجێرز قسه‌ له‌ مۆدێلی "ده‌وڵه‌تان له‌ قۆناغی نه‌ته‌وه‌یی بوون" ده‌كات. ئه‌و بۆیه‌كه‌مجار ئه‌م چه‌مكه‌ی له‌ ساڵی 1995 له‌ وتارێكیدا به‌ ناونیشانی "كه‌مینه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان، ده‌وڵه‌تان قۆناغی نه‌ته‌وه‌یی بوون، و نیشتیمانه‌ نوێیه‌كان له‌ ئه‌وروپای ڕۆژهه‌ڵات" پێشكه‌شكرد. هه‌ربۆیه‌ له‌كاتێكدا كه‌ سه‌رجه‌م ڕێبه‌رانی ده‌وڵه‌تانی كۆماریی دوای یه‌كێتی سۆڤیه‌ت بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌یان ده‌كرد كه‌ ده‌وڵه‌ته‌كانیان، ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی یان ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌ن، ڕۆجێرز پێشنیاری ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ باشتر وایه‌ ناوی "ده‌وڵه‌تانی نه‌ته‌وه‌یی ساز" یان لێ بنرێت، نه‌ك ئه‌و چه‌مكانه‌ی كه‌ ڕیبه‌رانی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ كۆماریه‌ نوێیانه‌ بانگه‌شه‌ی بۆ ده‌كه‌ن. به‌ بۆچوونی رۆجێرز، ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ زیاتر كۆمه‌ڵه‌ یه‌كه‌یه‌كن (هه‌رێم) كه‌ له‌ ڕووی نه‌ته‌وه‌ییه‌وه‌ لێكجودان، تا ئه‌وه‌ی ببنه‌ ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه. شیاوی باسه‌، رۆجێرز به‌كارهێنانی ئه‌م چه‌مكه‌ نوێیه‌ی "ده‌وڵه‌تان له‌ قۆناغی نه‌ته‌وه‌یی بووندا" ته‌نها بۆ، ئه‌وروپای ڕۆژهه‌ڵات، پۆست كۆمۆنیست (دوای یه‌كێتی سۆڤیه‌ت) و ماوه‌ینێواندووجه‌نگه‌كه‌به‌تایبه‌تهه‌ردووجه‌نگه‌جیهانییه‌كه‌ (له‌ساڵی 1918 تا 1939) "Interwar"، به‌گونجاو ده‌زانێت. به‌بۆچوونی رۆجێرز، وڵاتانی تازه‌ سه‌ربه‌خۆبووی ئه‌وروپای ڕۆژهه‌ڵات، هه‌مویان نه‌ته‌وه‌سازن(Nationalisers)" به‌یه‌ك شێوه‌ و به‌یه‌ك پله‌"ن.

پارادایمی هزری برۆبیكه‌ر له‌سه‌ر بنه‌مای په‌یوه‌ندی سێ هۆكار نه‌خشه‌ی بۆ كێشراوه‌:
1-ده‌وڵه‌ت له‌ قۆناغی نه‌ته‌وه‌یی بوونی دانیشتوانی ڕه‌سه‌ن، كه‌ به‌ ناچاری وه‌ك یه‌كه‌یه‌كی (هه‌رێم) پێكه‌وه‌نه‌بووی نه‌ته‌وه‌یی نه‌ك ده‌وڵه‌تیكی نه‌ته‌وه‌ پێناسه‌ ده‌كرێت، كه‌ له‌سنوری ئه‌و یه‌كه‌یه‌دا، ده‌سته‌بژێری باڵا (به‌پله‌ی جیاواز) گه‌شه‌ به‌ هه‌ژمونی سیاسی، زمان، كه‌لتور، بارودۆخ و ژماره‌ی دانیشتوان و گه‌شه‌سه‌ندنی ئابووری ده‌وڵه‌ت-‌ به‌رهه‌می نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌سته ده‌ده‌ن.
2-كه‌مینه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان (National Minorities)، كه‌ گه‌شتونه‌ته‌ ڕاده‌ی هۆشیاری و خۆیان ڕێكخستووه‌، هاوكات له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه‌ به‌رگری له‌ توانه‌وه‌ی خۆیان ده‌كه‌ن، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا داوای خودموختاری ده‌كه‌ن.
3-ده‌وڵه‌ته‌ بیانیه‌كان، كه‌ ئه‌وانیش له‌پیناو نه‌توانه‌وه‌ و له‌ناونه‌چونیان، پاڵپشتی كه‌مینه‌كان ده‌كه‌ن، چونكه‌ به‌ده‌ر له‌ سنوره‌كانیش، هه‌ستی هاوبه‌شی نه‌ته‌وه‌ییان هه‌یه‌. {وه‌ك هه‌ڵوێستی ئه‌رمه‌نستان سه‌باره‌ت بارودۆخی ئه‌رمه‌نییه‌كانی قه‌ره‌باغ، یان ڕووسیا سه‌باره‌ت به‌ بارودۆخی ڕووسيیه‌كان له‌ ته‌واوی وڵاتانی دوای یه‌كتێتی سۆڤیه‌ت}.
لای خۆشیه‌وه‌ بروبیكه‌ر پێشنیارێكی سێ به‌شی له‌ نێو مۆدێله‌كانی جێگره‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌ی سازی پێشكه‌ش به‌ ده‌وڵه‌تانی قۆناغی نه‌ته‌وه‌یی له‌ ئه‌وروپای نوێ ده‌كات، ئه‌وانیش:
1-مۆدێلی ده‌وڵه‌تی مه‌ده‌نی (Model of Civic State)، كه‌ تیایدا ده‌وڵه‌ت بابه‌تی نه‌ته‌وه‌ بۆ هاوڵاتیه‌كانی وه‌لا ده‌نێت و بابه‌تی نه‌ته‌وه‌ له‌ سیاسه‌ته‌كانی وڵاتدا كاڕێگهری نابیت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ ده‌وڵه‌ت به‌ شێوه‌ی لیبراڵ دیموكراتیك و مافی تاك (هاوڵاتی)، پێناسه‌ كراوه‌.
2-مۆدێلی  دوو یان چه‌ند نه‌ته‌وه‌ (Model of the bi-or multinational)، ده‌وڵه‌ت بۆ دوو یان چه‌ند لایه‌نی نه‌ته‌وه‌یی، كه‌لتورینه‌ته‌وه‌كانه‌. كه‌ له‌م مۆدێله‌دا نه‌ته‌وه‌ ڕۆڵێكی گرنگ له‌ سیاسه‌ته‌كانی وڵاتدا ده‌بینێت.
3-مۆدێلیده‌وڵه‌ته‌تێكه‌ڵه‌كان(Hybrid model) یان تێكه‌ڵه‌یه‌كله‌ مافی كه‌مینه‌كان، كه‌ تیایدا ده‌وڵه‌ت وه‌ك ده‌وڵه‌تێكی نه‌ته‌وه‌یی لێی ده‌ڕوانرێت به‌ڵام نه‌ك وه‌ك ده‌وڵه‌تێكی نه‌ته‌وه‌ساز.
له‌ده‌وڵه‌تی مه‌ده‌نیدا، نه‌ته‌وه‌ و ناسنامه‌ی نه‌ته‌وه‌ی شوێنی نابێته‌وه‌، ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدایه‌ كه‌ له‌ ده‌وڵه‌تی دوو یا چه‌ند نه‌ته‌وه‌ییدا، بابه‌تی نه‌ته‌وه‌ گرنگییه‌كی زۆری هه‌یه‌. له‌ مۆدێلی دووڕه‌گه‌ش، سه‌ڕه‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ مافی ئه‌ندامانی گرووپه‌كه‌مینه‌كان وه‌ك هاوڵاتی فه‌راهه‌م هێنراوه‌ و پارێزگاری لێده‌كرێت (به‌پێچه‌وانه‌ی كرداری نه‌ته‌وه‌سازه‌كان له‌ جیاوازی دروستكردن)، به‌ڵكو مافی تایبه‌تی كه‌مینه‌كان وه‌ك سنوری دیاریكراوی زمان و په‌روه‌رده‌ و فێركردنیش دابینده‌كرێت (له‌بنه‌ڕه‌تدا ئه‌مه‌ پێچه‌وانه‌ی سیاسه‌تی یه‌كڕواڵه‌تكردن و توانه‌وه‌ی (Assimilationist) نه‌ته‌وه‌سازه‌كان). له‌ مۆدێلی یه‌كه‌مدا، تاك دروستكه‌ری سیاسه‌تی وڵاته‌، له‌ دووه‌مدا گرووپه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانن و له‌ مۆدێلی سێیه‌مدا تێكه‌ڵه‌یه‌ك ده‌بێت له‌ هه‌ردوو مۆدێله‌كه‌ی پێشوو.
به‌پێی ئه‌م دیدگایه‌، له‌ ده‌وڵه‌ته‌كانی دوای یه‌كێتی سۆڤیه‌ت، كه‌مینه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان به‌ توندی دژایه‌تی سیاسه‌تی نه‌ته‌وه‌سازیان ده‌كرد و داوای به‌ده‌ستهێنانی لانیكه‌می مافه‌ كه‌لتوریه‌كانیان ده‌كرد تا گه‌یشتن به‌ خودموختاری (وه‌ك سلۆڤاكیای باشوور، ترانسیلڤانیا، نارڤا، كا‌زاغستانی باكور و كرایمیه‌)، وه‌یان ته‌نانه‌ت داوای جیابونه‌وه‌شیان له‌ده‌وڵه‌ته‌كانی خۆیانده‌كرد (وه‌ك انگورنوی قه‌ره‌باغ، اوستیای باشوور، ئه‌بخازیا و ناوچه‌ی دنیستر). به‌پێی تیۆریاكه‌ی بروبیكه‌ر، له‌م شێوازه‌ كۆمه‌ڵگایانه‌دا جۆرێك له‌ شێواوی له‌ بڕیاره‌ سیاسیيه‌كاندا (چ له‌ لایه‌ن ناوه‌نده‌كانی بڕیاردان وه‌ چ له‌ شێوازی بڕیاردان) به‌دیده‌كرێت، وه‌ نه‌ له‌نێوان نه‌ته‌وه‌ دیاره‌كان، وه‌ نه‌ له‌ نێو كه‌مینه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كاندا، هیچ بڕیارێك یا هه‌ڵوێستیكی یه‌كگرتوو ‌ نادرێت و نابینرێت.
ئه‌لفرید ستپان و یوان لینز، پێناسه‌ی بروبیكه‌ر ده‌رباره‌ی ده‌وڵه‌تان له‌ قۆناغی نه‌ته‌وه‌یی بوون یان ڕوون كردووه‌ته‌وه‌ و ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌یان به‌وه‌ پێناسه‌كردووه‌ كه‌ ده‌سته‌بژێره‌كانیان له‌هه‌و‌ڵدابوون بۆئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ كه‌لتور جیاوازه‌كه‌یان یه‌كڕیز و یه‌ك گوتار بكه‌ن. ئه‌مانه‌ له‌و باوه‌ڕه‌دان كه‌ ئه‌م جۆره‌ سیاسه‌ته‌ زیان به‌ به‌هێزبوونی دیموكراسی ده‌گه‌یه‌نێت. له‌ڕاستیدا به‌م پێناسه‌ فراوان و گشتگیره‌ ئیدی هه‌رده‌وڵه‌تێك كه‌ سیاسه‌تی چه‌ند كه‌لتوری په‌یڕه‌و بكات به‌ "ده‌وڵه‌تی نا نه‌ته‌وه‌ساز" له‌قه‌ڵه‌م ده‌درێت. تاراز كۆزیو له‌گه‌ڵ ڕه‌خنه‌كانی له‌م پێناسه‌یه‌، له‌و باوه‌ڕه‌دایه‌ كه‌له‌كۆتاییدا به‌م  پێناسه‌ ته‌سك بینانه‌وه‌ ده‌رباره‌ی "مه‌ده‌نیه‌ت" ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ هه‌یه‌ ببێته‌ هۆی وه‌لاخستنی زۆرینه‌ی دیموكراسی لیبراڵه‌كان، كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی به‌رده‌وام له‌ وێنه‌ی مۆدیلی "مه‌ده‌نیه‌تی ڕۆژئاوایی" پۆلێنكراون. له‌ڕاستیدا ئه‌و پێناسه‌یه‌ی كه‌ لینز و ستپان وێنایانكردووه‌ بۆ ده‌وڵه‌تانی له‌ قۆناغی نه‌ته‌وه‌یی بووندان، به‌ڕوونی بازنه‌ی ده‌وڵه‌تانی مه‌ده‌نی سنوردارتر ده‌كات و ده‌یخاته‌ بازنه‌یه‌كی بچوكه‌وه‌. تاراز كوزیو به‌م شێوه‌یه‌ مه‌به‌ستی لینز و ستپان ده‌رباره‌ی سیاسه‌تی نه‌ته‌وه‌سازی پوخت ده‌كاته‌وه‌:
له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نیدا، سنورێك بۆ زمانه‌ نافه‌ڕمیه‌كان (نا حكومه‌تیه‌كان)، په‌روه‌رد و فێركردن، ده‌زگا ڕاگه‌یاندنه‌ گشتیيه‌كان داده‌نریت.
مافی هاوڵاتیسنوردار و دیاریكراوه‌، كه‌ ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌ی زۆرینه‌ كۆنترۆڵی ته‌واوی ناوه‌نده‌ سیاسیه‌كانی وڵات بكات.
ئه‌ندامانی ده‌ره‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌ی زۆرینه‌ (كه‌مینه‌كان) قۆناغ به‌قۆناغ ناچار ده‌بن بیرۆكراسی ده‌وڵه‌تی وازلێبێنن، ئه‌ویش به‌هۆی فراوانی به‌كارهێنانی زمانی فه‌ڕمی.
كارته‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان له‌ ئابووریدا كاڕێگهر ده‌بن.
سیستمی وڵات پارێزبه‌ندی ده‌به‌خشێت به‌ مافه‌كان، ئاداب و ڕسوم، كردار، ناوه‌ند و ده‌زگاكانی نه‌ته‌وه‌ی زۆرینه‌.
له‌ڕاستیدا ڕوون و ئاشكرایه‌ كه‌ به‌م پێناسه‌یه‌ی كه‌ بۆ ده‌وڵه‌تانی له‌ قۆناغی نه‌ته‌وه‌یی بووندان، كراوه‌، به‌ئاسانی ده‌توانین بگه‌ینه‌ ئه‌و ده‌ره‌نجامه‌ی كه‌ نه‌ك ته‌نها زۆرینه‌ی ده‌وڵه‌ته‌كانی دوای یه‌كێتی سۆڤیه‌ت، به‌ڵكو تاڕاده‌یه‌ك زۆرینه‌ وڵاتانی دونیا (ئه‌وانه‌ی چه‌ند كه‌لتوری- یان چه‌ند نه‌ته‌وه‌ن) وێنه‌ی خۆیان به‌شێوه‌یه‌كی خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات و هه‌ژمونگه‌را و نادیموكراتی نمایش ده‌كه‌ن.
زۆرێك له لێكۆڵه‌ره‌ چالاكه‌كان، له‌ لێكۆڵینه‌وه‌یان‌ ده‌رباره‌ی ئۆراسیا و وڵاتانی دوای یه‌كێتی سۆڤیه‌ت، په‌ێڕه‌وییان له‌ دیدگای بروبیكه‌ر كردووه‌ و چه‌مكی ده‌وڵه‌تانی له‌ قۆناغی نه‌ته‌وه‌یی بووندا به‌كارهێناوه‌ بۆ ئه‌و وڵاتانه‌ی كه‌توێژینه‌وه‌یان له‌سه‌ر ئه‌نجامداوه‌. چارلز كینگ و نیل مه‌لڤین توێژینه‌وه‌ ده‌رباره‌ی ناكۆكی نێوخۆیی له‌ ده‌وڵه‌ته‌كانی دوای یه‌كێتی سۆڤیه‌ت، له‌نێوان نه‌ته‌وه‌ی زۆرینه‌ و كه‌مینه‌ ده‌كه‌ن. له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌ و به‌ پێی پێناسه‌كه‌ی لینز و ستپان، ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی كه‌ له‌ ڕێگه‌ی سه‌پاندنی زمان و كه‌لتوری نه‌ته‌وه‌ی زۆرینه‌ (سه‌ره‌كی) خۆیان ده‌ناسێنن و پێناسه‌ ده‌كه‌ن،ئه‌وانه‌ قۆرخكار و نه‌ته‌وه‌سازن. 
ده‌توانین لێره‌دا ئاماژه‌ به‌ دیارترینی ئه‌و توێژه‌رانه‌ی دیكه‌ كه‌ په‌یڕه‌وی مۆدێله‌كه‌ی بروبیكه‌ر یان كردووه‌ بكه‌ین. ساڵی كامینگس له‌ توێژینه‌وه‌ی ده‌رباره‌ی وڵاتی كا‌زاخستان سودی له‌م مۆدێله‌ وه‌رگرتووه‌ و له‌و بڕوایه‌دایه‌ كه‌ ئه‌م وڵاته‌ له‌ نێو قه‌یرانی ناكۆكی نێوان ناسنامه‌ی "ده‌وڵه‌تی مه‌دنی" (Civic State Identity) و "ڕێكخراوی نه‌ته‌وه‌یی/ ئیتنی" (Ethnic Organization)دایه‌. ئاندره‌ ویلسۆن وه‌ك لایه‌نگرێكی سه‌رسه‌ختی تیۆریا و مۆدێله‌كه‌ی بروبیكه‌ر، ده‌رباره‌ی ئۆكرانیا سودی له‌م مۆدێله‌ وه‌رگرتووه‌ و لای خۆشیه‌وه‌ چه‌مكی "ده‌وڵه‌تی مه‌دنی چه‌ند نه‌ته‌وه‌"ی گه‌ڵاڵه‌ كردووه‌.ئه‌لیكسانده‌ر موتی یه‌ك، مۆدێلی خۆی كه‌ له‌ بارودۆخی ئۆكرانیاوه‌ هه‌ڵهێنجاوه‌ و دواتر ئه‌و مۆدێله‌ی بۆ سه‌رجه‌م ده‌وڵه‌ته‌كانی دوای یه‌كێتی سۆڤیه‌ت گه‌ڵاڵه‌كردووه‌، به‌شێوه‌یه‌كی دیكه‌ له‌گه‌ڵ بڕۆبیكه‌ هاوڕایی و هاوشێوه‌یان هه‌یه‌. موتی دووه‌م مۆدێلی نه‌ته‌وه‌سازیی نه‌ته‌وه‌یی ( سنوردار (Exclusive) یان تایبه‌ت، گشتی (Inclusive) یان گشتگیر) له‌گه‌ڵ مۆدێلی وڵاتێك كه‌ هاوشێوه‌ی مۆدێلی ده‌وڵه‌تی مه‌ده‌نی بروبیكه‌ر بێت، به‌راورد ده‌كات. مۆدیلی تایبه‌ت یان قۆرخكار كه‌ پشتبه‌ستووه‌ به‌ بابه‌ته‌كانی‌ كه‌لتوری، مه‌زهه‌بی و زمان، كه‌ نموونه‌گه‌لێكیش له‌ یه‌كێتی سۆڤیه‌تی پێشوش ده‌گرێته‌وه‌. موتی پێی وایه‌ كه‌ مۆدێلی گشتی (گشتگیر) زیاتر له‌گه‌ڵ نه‌ته‌وه‌سازی دوای یه‌كێتی سۆڤیه‌ت ده‌گونجێت. ئه‌م مۆدێله‌ هیچ پێچه‌وانه‌ و دژ نیه‌ له‌گه‌ڵ هزری نه‌ته‌وه‌یی پشتبه‌ستوو به‌ ده‌وڵه‌ت(State-based national idea)، به‌ڵام هاوته‌ریب له‌گه‌ڵ بوونی ئه‌م پێناسه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌ی كه‌ نه‌ته‌وه‌ی زۆرینه‌ به‌ پایه‌ی بنه‌ڕه‌تی ده‌وڵه‌تداری ده‌زانێت. ئه‌وه‌ی كه‌ موتی زۆر به‌توندی لایه‌نگیری لێده‌كات، مۆدێلی نانه‌ته‌وه‌یی و نا سیاسی نه‌ته‌وه‌سازییه‌.
ئه‌وه‌ی جێگای سه‌رنجه‌، ئه‌و توێژه‌رانه‌ی مۆدێلی ده‌وڵه‌تانی له‌ قۆناغی نه‌ته‌وه‌یی بوون به‌كارده‌هێنن، زۆرینه‌یان ئاره‌زووی ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ كه‌ ئه‌م مۆدێله‌ بۆ ده‌وڵه‌ته‌ غه‌یره‌ ڕووسه‌كانی یه‌كێتی سۆڤێتی پێشوو به‌كار بهێنن، هه‌رگیز له‌ به‌رامبه‌ر فیدراسیۆنی ڕووسیادا به‌كاریان نه‌هێناوه‌. ئه‌مه‌ له‌كاتێكدایه‌ كه‌ خودی وڵاتی ڕووسیا به‌ وڵاتێكی چه‌ند نه‌ته‌وه‌ ده‌ناسرێت كه‌ تیایدا زمانی فه‌ڕمی وڵات زمانی ڕووسیيه‌،‌ نوسینی مێژوو، ئه‌فسانه‌كان، سرود و ڕێوڕه‌سمه‌كان و ڕه‌مز و سومبوله‌كانی ڕووسیا، به‌ شێوه‌یه‌كی فراوان له‌ فیدراسیۆنی ڕووسیادا به‌كار ده‌هێنریت كه‌ ته‌نانه‌ت زۆرێكیان وه‌ك سوكایه‌تی پێكردنێكه‌ به‌ كه‌مینه‌ نه‌ته‌وه‌كانی دیكه‌، چونكه‌ زۆربه‌ی ئه‌و شتانه‌ وه‌ك میراتی له‌ ئیمپراتۆریه‌تی تزاریه‌كانه‌وه‌ وه‌رگیراون، وه‌ك هه‌ڵۆی دووسه‌ر.
ئه‌و توێژه‌رانه‌ی كه‌ پێشتر ئاماژه‌یان پێكرا، ڕاسته‌وخۆ یان به‌ هه‌ندێك تێبینی و ده‌ستكاریه‌وه‌ له‌ توێژینه‌وه‌كانیان ده‌رباره‌ی چه‌ندین وڵاتی دوای یه‌كێتی سۆڤیه‌ت، په‌یره‌وییان له‌ تیۆریاكه‌ی بروبیكه‌ر "ده‌وڵه‌تانی له‌ قۆناغی نه‌ته‌وه‌یی بووندا" كردووه‌. به‌ڵام یه‌كێك له‌ توێژه‌رانه هه‌وڵیداوه‌ كه‌ ڕه‌خنه‌ له‌ تیۆریاكه‌ی بروبیكه‌ر بگرێت و مۆدێلێكی نوێش بۆ جێگره‌وه‌ی گه‌ڵاڵه‌ بكات.

تارازكوزیو هه‌ندێك كه‌موكوڕی گرنگی له‌ تیۆریاكه‌ی بروبیكه‌ر دیاریكردووه‌ كه‌ لێره‌دا ده‌توانرێت ئاماژه‌ به‌ هه‌ندێكیان بكرێت:
1- بروبیكه‌ر ئاره‌زووه‌كانی (كرداری) نه‌ته‌وه‌سازی كه‌ له‌سه‌رده‌می سۆڤیه‌تدا ئه‌نجام ده‌درا له‌به‌رچاو نه‌گرتووه‌. سۆڤیه‌ت له‌ په‌یره‌وكردنی سیاسه‌تی نه‌ته‌وه‌سازی خۆیدا سودی له‌ زمان، كه‌لتور، كۆچكردن، دامه‌زراندن و نووسینه‌وه‌ی مێژوو وه‌رده‌گرت بۆ پێگه‌یاندنی مرۆڤێكی سۆڤیه‌تی  ڕووسی زمان كه‌له‌سه‌ر بنه‌مای سێ نه‌ته‌وه‌ی سلاڤی ڕۆژهه‌ڵاتی. له‌ ڕۆمان و بولغارستان و پۆڵه‌نداش، كرداره‌كانی نه‌ته‌وه‌سازی خرانه‌ بواری جێبه‌جێكردن، ئه‌ویش له‌ ڕێگه‌ی گرنگی پێدانی زیاتر به‌ كه‌لتور و به‌هاكانی نه‌ته‌وه‌ی زۆرینه‌ و پێنه‌دانی مافی گشتی و چه‌ند نه‌ته‌وه‌یی بۆ كه‌مینه‌كان.
2- چه‌مكی "ده‌وڵه‌تانی له‌ قۆناغی نه‌ته‌وه‌یی" ته‌نها بۆ وڵاتانی ئه‌وروپای ڕۆژهه‌ڵات و ناوه‌ڕاستی دوای یه‌كێتی سۆڤیه‌ت و وڵاتانی نێو جه‌نگبه‌كارهاتووه‌. ئه‌و باوه‌ڕی وایه‌ كه‌ داگیرگه‌كانی پێشوی وڵاتانی ڕۆژئاوا له‌ ئه‌فریقا و ئاسیا، به‌شێوه‌یه‌كی گشتی وه‌ك هه‌ر ده‌وڵه‌تانێكی دیكه‌ی سه‌رزه‌وی پۆلێنكراون، له‌به‌رئه‌وه‌ ناكرێت به‌ناونیشانی ده‌وڵه‌تانی له‌ قۆناغی نه‌ته‌وه‌یی بووندا باسیان لێوه‌بكرێت. كاتێك كه‌ ده‌بینین نه‌ته‌وه‌ چ ڕۆڵێكی گرنگ له‌ دیاریكردن و به‌دیهێنانی ناسنامه‌ی ناوه‌ندی و كه‌لتوری كۆمه‌ڵایه‌تی زۆربه‌ی وڵاتانی جیهانی سێ ده‌گێڕێت، باوه‌ڕكردن به‌ چه‌مكی "ده‌وڵه‌تانی له‌ قۆناغی نه‌ته‌وه‌یی" بۆ ئه‌م داگیرگانه‌ زۆر سه‌خته‌. دیارترینیان وه‌ك (ئێران، عێراق، توركیا، مه‌راكیش، چین، ئه‌نده‌نوسیا، مالیزیا).
3- كاتێك كه‌ باس له‌ ده‌وڵه‌تانی له‌ قۆناغی نه‌ته‌وه‌یی باسی لێوه‌ده‌كرێت، به‌گشتی و به‌شێوه‌یه‌كی بێ مه‌به‌ست (نه‌ستی) ئه‌و گریمانه‌یه‌ دێته‌ به‌ردیدی توێژه‌ران، كه‌ ئه‌مه‌ دیارده‌یه‌كی نه‌رینی و ناپه‌سه‌نده‌. بێگومان كردار و هه‌نگاوه‌كانی نه‌ته‌وه‌سازی له‌ پۆڵه‌نده‌ی دوای جه‌نگ بۆ كه‌مینه‌ ئۆكرانی و ئه‌ڵمانیه‌كان نه‌رینی بوو، به‌ڵام هه‌روه‌ك پریزل ئه‌وه‌ گه‌ڵاڵه‌ ده‌كات كه‌ نه‌ته‌وه‌ی مۆدێرن و مه‌ده‌نی ئه‌مرۆی پۆڵه‌ندای ئه‌وروپای ناوه‌ڕاست به‌ به‌راورد به‌ وڵاته‌ دراوسێ ڕۆژهه‌ڵاتیيه‌كانی، له‌ ڕوانگه‌ی ده‌ستێوه‌ردانی ده‌ره‌كی، سه‌قامگیری دیموكراسی و بازاڕی ئازاده‌وه‌، له‌ بارودۆخیكی زۆر باشتردایه‌.
له‌م ڕوه‌وه‌ سیاسه‌تی نه‌ته‌وه‌سازی ده‌توانێت ئه‌نجامی ئه‌رێنی و نه‌رێنیشی هه‌‌بێت، به‌داخه‌وه‌ ئه‌و ڕاستیه‌ ئاشكرایه‌ كه‌ هێشتا له‌ دیدی ئه‌وروپای ڕۆژئاواییه‌وه‌ به‌ شێوازێكی نه‌رێنی له‌ ئه‌وروپای ڕۆژهه‌ڵات ده‌ڕوانرێت، ته‌نانه‌ت ناونانی ئه‌وروپایه‌كی دیكه‌ یان ئه‌وروپای نوێ وه‌ یان (ئه‌وروپای دواكه‌وتوو له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌وروپای پێشكه‌وتوو)، خۆی له‌ خۆیدا له‌ جۆرێك له‌ جیاكاری ناسنامه‌یی (پشتبه‌ستوو به‌هه‌مان دوفاقی ئه‌قڵانیه‌ت میحوه‌ری ڕۆژئاوا) سه‌ر‌چاوه‌ی گرتووه‌. به‌شێوه‌یه‌كی گشتی به‌ مه‌به‌ستی جیاكردنه‌وه‌ی ئه‌وروپایه‌كی نوێی دواكه‌وتوو له‌به‌رامبه‌ر ئه‌وروپایه‌كی كۆنی پێشكه‌وتوو، چه‌ندین چه‌مكی دژبه‌یه‌ك به‌كار ده‌هینرێت، وه‌ك: ئه‌وروپای سوننه‌تیی چه‌قبه‌ستوو به‌رامبه‌ر ئه‌وروپای مۆدیرن و لیبراڵ، دواكه‌وتوو به‌رامبه‌ر گه‌شه‌سه‌ندوو، ئیسلامی به‌رامبه‌ر مه‌سیحی،  ئه‌رسه‌دۆكس به‌رامبه‌ر كاسۆلیك و پرۆتستانت، ئه‌وروپای شوعیه‌ت به‌رامبه‌ر ئه‌وروپای لیبراڵ.
4- هه‌روه‌ها ده‌گونجیت قسه‌ركردن و گه‌نگه‌شه‌كردن ده‌رباره‌ی ده‌وڵه‌تانی له‌ قۆناغی نه‌ته‌وه‌یی بوون، نیشانه‌ی جیاوازی كرداریی ڕۆژئاوا (ئه‌وروپای ڕۆژئاوا و ئه‌مریكای باكور) بێت له‌ ئه‌وروپای دوای یه‌كێتی سۆڤیه‌ت (ئه‌وروپای ڕۆژهه‌ڵات و ناوه‌ڕاست) له‌ ڕووی گه‌شه‌سه‌ندن و پێشكه‌وتنی ده‌وله‌تسازی- نه‌ته‌وه‌سازی له‌ قۆناغه‌ جیاوازه‌كانی مێژوودا. له‌كاتێكدا كه‌ له‌ ڕۆژئاوا خۆری ناسیۆنالیزم به‌ره‌و ئاوابوون ده‌ڕۆیشت و وڵاتانی ئه‌و ناوچه‌یه‌ قۆناغی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌ییان تێده‌په‌ڕاند و به‌ره‌و ده‌وڵه‌تی پۆست مۆدێرنه‌ هه‌نگاویان ده‌نا و ئه‌مه‌ش له‌لایه‌ن توێژه‌رانی تایبه‌ت به‌م پرسه‌وه‌ به‌گه‌رمی پێشوازی لێده‌كرا، هه‌ربۆیه‌ به‌ دیدێكی نه‌رێنییانه‌وه‌ دیانڕوانیه‌ سه‌رهه‌ڵدان و ده‌ركه‌وتنی ناسیۆنالیزم‌ له‌ وڵاتانی دوای یه‌كێتی سۆڤیه‌ت. ئه‌مه‌ش وایده‌كرد كه‌ دیسانه‌وه‌ ده‌وڵه‌تانی مه‌ده‌نی ڕۆژئاوا به‌راورد بكه‌نه‌وه‌ به‌ ده‌وڵه‌تانی نه‌ته‌وه‌یی و نه‌ته‌وه‌سازانی ڕۆژهه‌ڵات. له‌ ڕاستیدا دابه‌شكردنی ڕه‌های ناسیۆنالیزم به‌ (ناسیۆنالیزمی باش) و (ناسیۆنالیزمی خراپ) ئه‌و ڕاستیه‌ مێژووییه‌ نادیده‌ ده‌گرێت كه‌ ده‌وڵه‌تسازی- نه‌ته‌وه‌سازی ئه‌مڕۆی ڕۆژئاواش، جۆر و شێوازیك بووه‌ له‌ قۆناغی نه‌ته‌وه‌سازی شه‌ش بۆ حه‌وت نه‌وه‌ی پێشوو. 
له‌ڕاستیدا ئه‌م ڕه‌خنه‌یه‌ی كوزیو لۆژیكیه‌، ئاخر چۆن ده‌بێت و ده‌كرێت ڕۆژئاوایه‌ك كه‌ خۆی سه‌رده‌مانێك به‌ لۆژیك و هێزی ناسیۆنالیزم، ڕێڕه‌وی ده‌وڵه‌تداری- نه‌ته‌وه‌سازی خۆی گه‌شه‌ پێبدات و وڵاتانی وه‌ك به‌ریتانیا، فه‌ره‌نسا، ئیسپانیا، ئیتالیا و ته‌نانه‌ت ئه‌مریكاش و ...هتد، به‌ په‌یره‌وكردنی سیاسه‌تی نه‌ته‌وه‌سازی كۆمه‌ڵگه‌ی خۆیان زیاتر و زیاتر یه‌كپارچه‌ و یه‌كڕه‌نگ بكه‌ن، به‌ڵام له‌ ئێستادا په‌یڕه‌وكردنی هه‌مان ڕیره‌وی سیاسه‌تی نه‌ته‌وه‌ سازی بۆ وڵاتانی غه‌یره‌ ڕۆژئاوایی به‌ نه‌شیاو و ناپه‌سه‌ند بزانن؟ چ لۆژیكێكه‌ كه‌ ده‌وڵه‌تانی ڕۆژئاوا فشار له‌ ده‌وڵه‌تانی ڕۆژهه‌ڵات ده‌كه‌ن كه‌ ڕێز له‌ جیاوازیه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانیان بگرن و مافی كه‌مینه‌كان به‌ بیانوی سیاسه‌تی نه‌ته‌وه‌سازی و یه‌كره‌نگ كردن، پیشێل نه‌كه‌ن. ته‌نانه‌ت به‌ ده‌ستوه‌ردان له‌و  وڵاتانه‌ی ڕۆژهه‌ڵات، ده‌بنه‌ هۆكار بۆ دروستبوون و سه‌رهه‌ڵدانی ناكۆكیيه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان له‌ كۆمه‌ڵگه‌ ڕۆژهه‌ڵاتیيه‌كان و هه‌ندێك كاتیش باس له‌ دیاریكردنی مافی چاره‌نووس دیته‌ پێشه‌وه‌ و ئه‌مه‌ش ده‌بیته‌ هۆی سه‌رهه‌ڵدانی نائارامی له‌و وڵاتانه‌دا. به‌ڵام خۆیان ئه‌م ڕێره‌وه‌یان له‌پێش نه‌گرتووه‌ و له‌ماوه‌ی چه‌ند سه‌ده‌یه‌كی  پێشودا توانیویانه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی خۆیان به‌شێوه‌یه‌كی فراوان یه‌كڕه‌نگ بكه‌ن به‌ جۆرێك كه‌ دووسه‌ده‌ پێشتر هه‌رگیز به‌مشێوه‌یه‌ی ئێستا‌ نه‌بووه‌ (ئه‌ڵبه‌ته‌ ئێستا‌ش یه‌كجار به‌وشێوه‌یه‌ نیه‌)؟
له‌ڕاستیدا، به‌داخه‌وه‌ كه‌ وڵاتانی ڕۆژئاوایی زیره‌كن له‌ به‌كارهێنانی چه‌مكه‌كانی پێكه‌وه‌بوون و په‌رته‌وازه‌بوون، به‌شێوه‌یه‌كی گشتیش، هێز و سیاسه‌تی خۆیان له‌ په‌نای زمانی زانستیدا ده‌شارنه‌وه‌ و هه‌رله‌په‌نای زانستیشه‌وه‌ هێز و سیاسه‌تی خۆیان به‌ مه‌به‌ستی گه‌یشتن به‌ هه‌ندێك ئامانجی تایبه‌تی به‌كارده‌هێنن. له‌به‌رئه‌وه‌ پێویسته‌ له‌كاتی سود وه‌رگرتن و به‌كارهێنانی هه‌ندێك له‌ چه‌مك و  مۆدێله‌ سیاسیيه‌كان و تیۆریاكان، زۆر وریا بین*. ئه‌ڵبه‌ته‌ ناشكرێت به‌ هۆی ئه‌م جۆره‌تێبینی و ڕه‌خنانه‌وه‌ وابزانین كه‌ سه‌راپای تیۆریا و مۆدێله‌كه‌ی بروبیكه‌ر هه‌ڵه‌یه‌ و شیاوی جێبه‌جێكردن نیه‌، چونكه‌ هه‌روه‌ك پێشوتر ڕوونكرایه‌وه‌ كه‌ مۆدێلی بروبیكه‌ر ده‌توانرێت ده‌رباره‌ی زۆربه‌ی وڵاتانی دوای یه‌كێتی سۆڤیه‌ت به‌كاربهێنرێت و سودی لێ وه‌ربگیردریت (ته‌نانه‌ت بۆ زۆرێك له‌ وڵاتانی جیهانی سییه‌میش هه‌ر ڕاسته‌).
5- ڕه‌خنه‌یه‌كی دیكه‌ له‌ تیۆریاكه‌ بروبیكه‌ر، له‌ لایه‌ن كتارینا ولكزوك و ده‌یڤید جی سمیث گه‌ڵاڵه‌ كراوه‌. ئه‌مان ڕه‌خنه‌ی ئه‌وه‌یان گرتووه‌ كه‌ بروبیكه‌ر گرنگی كاڕێگهری هۆكاری ده‌ره‌كی ڕێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تيیه‌كانی له‌ ڕه‌و‌تی گه‌شه‌كردنی ده‌وڵه‌تسازی- نه‌ته‌وه‌یسازی له‌ ده‌وڵه‌تانی دوای یه‌كێتی سۆڤیه‌ت له‌به‌رچاو نه‌گرتووه‌. بۆنموونه‌، بێگومان ناتوانرێت گرنگی ڕۆڵ و كاڕێگهری ئه‌ندام بوونی ده‌وڵه‌تانی دوای یه‌كێتی سۆڤیه‌ت له‌ ڕێكخراوی یه‌كێتی ئه‌وروپادا نادیده‌ بگیردرێت. له‌ ڕاستیدا هه‌ربۆخۆی ئه‌ندامبوون له‌و ڕیكخراوه‌، ئه‌گه‌ر چی خودی ڕێكخراوه‌كه‌ كۆمه‌ڵێك ئاسانكاری بۆ بوون به‌ ئه‌ندامی ئه‌و وڵاتانه‌ ده‌كات، به‌ڵام هه‌ندێ سنور و مه‌رجیشی بۆ بوون به‌ ئه‌ندام بوونیان هه‌یه‌، بۆ نموونه‌ فشاره‌كانی یه‌كێتی ئه‌وروپا له‌ سه‌ر ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ بۆ به‌ ستانداردكردنی مافی مرۆڤ و فراوانكردنی مه‌وداكانی دیموكراسی و هه‌روه‌ها ڕێگه‌دان به‌ مۆدێلی مافی كه‌مینه‌كان. ئه‌ڵبه‌ته‌ پیویسته‌ ئه‌وه‌ش بوترێت كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی، وڵاتان سیاسه‌تی ناوخۆی خۆیان (به‌تایبه‌ت ده‌رباره‌ی كه‌مینه‌كان، گرووپه‌نه‌ته‌وه‌ییه‌كان و ته‌نانه‌ت مافی هاوڵاتی بوون) به‌سه‌روه‌ری نه‌ته‌وه‌یی خۆیان ده‌زانن و به‌پێی یاساكانی مافی نیوده‌وڵه‌تیش (ئه‌ڵبه‌ته‌ یاسا كلاسیكیه‌كان، كه‌ له‌ ده‌یه‌ی 1990 گۆڕانكاری زۆریان تێدا كرا) هیچ وڵاتێكی بیانی یان ڕیكخراوێكی نێوده‌وڵه‌تی مافی ئه‌وه‌ به‌خۆی نادات كه‌ له‌و جۆره‌ پرسانه‌دا ده‌ستوه‌ردان بكات.
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، بێگومان په‌یماننامه‌ نێوده‌وڵه‌تیيه‌كانی نێوان وڵاتان به‌ تایبه‌ت له‌ دونیای ئه‌مڕۆدا كه‌ پرسه‌ ناوخۆیی و نێوده‌وڵه‌تیيه‌كان به‌ توندی پێكه‌وه‌ گرێدراون، له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ كاتی بوون به‌ ئه‌ندام له‌ هه‌ندێك له‌ ڕێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تیيه‌كان یان داواكاری بوون به‌ ئه‌ندامبوون له‌ ڕێكخراوێكی وه‌كڕێكخراوىیه‌كێتی ئه‌وروپا (ئه‌ڵبه‌ت بۆ وڵاته‌ ئه‌وروپیه‌كان)، ئیدی وه‌ك ڕابردوو ڕێگه‌ به‌و وڵاتانه‌ نادرێت كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ڕه‌ها سه‌روه‌ری نه‌ته‌وه‌ی خۆیان به‌ پیرۆز ڕابگرن، هه‌ربۆیه‌ بوون به‌ ئه‌ندام له‌و ڕێكخراوانه‌ ڕێگه خۆشده‌كات بۆ ئه‌وه‌ی ڕێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تیيه‌كان زیاتر له‌ جاران چاودێری كاروباری نێوخۆیی ئه‌و وڵاتانه‌ بكه‌ن.
له‌وانه‌یه‌ باسكردنی چه‌ند نموونه‌یه‌ك له‌مباره‌یه‌وه‌ به‌سود بێت، له‌ده‌یه‌ی 1990، دیوانی دادگای ئه‌وروپا (European Court of Justice) به‌ مه‌به‌ستی نه‌هێشتنی سته‌می ڕه‌گه‌زی و نه‌ته‌وه‌یی، بڕیارێكی ده‌ركرد كه‌: "جیاوازی و جۆراوجۆری كرداره‌كان ته‌نها كاتێك سته‌مكاریه‌ كه‌ ئه‌و كرداره‌ هیچ به‌هانه‌یه‌كی لۆژیكی دیاریكراوی نه‌بیت و ئامانجێكی ڕه‌وا به‌دی نه‌هینێت، یان هاوته‌ریبی و گونجاو له‌ نێوان كه‌ره‌سته‌ به‌كارهێنراوه‌كان و ئامانجه‌ دیاریكراوه‌كه‌دا نه‌بێت". به‌مشێوه‌یه‌ دیوانی دادوه‌ری ئه‌وروپا ستانداردی هاوبه‌شی بۆ وڵاتانی ئه‌وروپی بۆ هه‌ڵسوكه‌وت له‌گه‌ڵ پرسه‌ جیاوازه‌كان دیاریكردووه‌ و ئه‌و وڵاتانه‌ی ناچاركردووه‌ كه‌ مه‌ده‌نیتر و دیموكراسیتربن، هه‌روه‌ها ده‌زگا و ناوه‌نده‌كانی دیكه‌ی ئه‌وروپا به‌ تایبه‌ت ئه‌نجومه‌نی ئه‌وروپا و به‌ڵێننامه‌ی نه‌ته‌وه‌ییساڵی 1997ی ئه‌م ئه‌نجومه‌نه‌، ستانداردی ڕه‌فتاری هاوبه‌ش به‌تایبه‌ت ده‌رباره‌ی سیاسه‌تی نه‌ته‌وه‌یی و مافی هاوڵاتی بوونی بۆ سه‌رجه‌م ئه‌ندامانی یان وڵاتانی خوازیار بۆ بوون به‌ ئه‌ندام له‌م ڕێكخراوه‌، داڕشتووه‌. به‌م شێوه‌یه‌ش ڕێكخراوه‌كه‌ كاڕێگهری ته‌واویان له‌سه‌ر گه‌شه‌سه‌ندنی ڕه‌وتی ده‌وڵه‌تداری- نه‌ته‌وه‌سازی له‌ نێوان وڵاتانی ئه‌ندامدا دروستكردووه. كه‌ بۆنموونه‌ ڕێگری ده‌كه‌ن له‌ پیاده‌ كردنی سیاسه‌تی توندی نه‌ته‌وه‌سازی له‌ زۆربه‌ی ئه‌و وڵاتانه‌ی كه‌ تازه‌ ده‌بنه‌ ئه‌ندامی ڕێكخراوه‌كه‌ یان خوازیاری بوون به‌ ئه‌ندامن، وه‌ك : (سێ وڵاتی قه‌فقازی باشوور). شیاوی باسه‌ ده‌زگاو ڕێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تیيه‌كانی دیكه‌ش بۆ نموونه‌ ڕێكخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان و ڕێكخراوه‌كانی په‌یوه‌ست به‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان (به‌تایبه‌ت كۆمیسیاری باڵای په‌نابه‌رانی سه‌ربه‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان) هه‌مان كاريگه‌رییان هه‌یه‌، هه‌ربۆیه‌ ئه‌و ڕێكخراوانه‌ كاريگه‌ری ته‌واو له‌ سیاسه‌تی ناوخۆیی و دیاریكردنی ناسنامه‌ی نوێێ ئه‌و وڵاتانه‌ هه‌یه‌.
له‌ڕاستیدا ئه‌مه‌ش یه‌كێكه‌ له‌ كه‌موكوڕیه‌كانی تیۆریاكه‌ی بروبیكه‌ر، هه‌ربۆیه‌ ده‌بێت له‌ كاتی لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌رباره‌ی ڕه‌وتی گه‌شه‌كردنی ده‌وڵه‌تداری- نه‌ته‌وه‌سازی له‌ وڵاتانی ئه‌وروپای ڕۆژهه‌ڵات و وڵاتانی دوای یه‌كێتی سۆڤیه‌ت، ئه‌م بابه‌ته‌ش له‌به‌رچاو بگیردرێت، به‌تایبه‌ت له‌ كاتێكدا كه‌ یه‌كێتی ئه‌وروپا دیدێكی سه‌روو نه‌ته‌وه‌گه‌رایی هه‌یه‌، جۆریك دژبه‌یه‌كی له‌ دیدی ئه‌وروپای (سه‌رو نه‌ته‌وه‌گه‌رایی) و دیدی وڵاتانی دوای یه‌كێتی سۆڤیه‌ت و ئه‌وروپای ڕۆژهه‌ڵات (نه‌ته‌وه‌ گه‌رایی) به‌دی ده‌كرێت. نزیكه‌ی ته‌واوی وڵاتانی ئه‌وروپای ڕۆژهه‌ڵات و وڵاتانی دوای یه‌كێتی سۆڤیه‌ت، خوازیاری بوون به‌ ئه‌ندامن له‌ ڕێكخراوی یه‌كێتی ئه‌وروپا، له‌ كاتێكدا كه‌ په‌یڕه‌وی سیاسه‌تی نه‌ته‌وه‌سازی ده‌كه‌ن، واده‌رده‌كه‌وێت كه‌ مۆدێلی بروبیكه‌ر له‌م ڕوه‌وه‌ دووچاری دژبه‌یه‌كیه‌ك ده‌بێته‌وه‌.
تاراز كوزیو سه‌ره‌ڕای ئه‌و ڕه‌خنانه‌ی كه‌ له‌ مۆدێلی "ده‌وڵه‌تان له‌ قۆناغی نه‌ته‌وه‌یی بوون"ی بروبیكه‌ر ده‌گیردرێت، به‌ڵام سه‌ره‌نجام ته‌نها ئه‌و مۆدێله‌ به‌شیاو ده‌زانێت بۆ ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی دوای یه‌كێتیسۆڤیه‌ت كه‌ په‌یڕه‌وی سیاسه‌تی ده‌سه‌ڵاتخوازی هیزی نه‌ته‌وه‌یین. تاراز هه‌ردوو ده‌وڵه‌تی ئه‌وروپی بیلاڕوس و یۆگسلافیا وه‌ك ده‌وڵه‌تانی نه‌ته‌وه‌سازی نه‌ته‌وه‌یی ده‌ناسێنێت، باوه‌ڕیشی وایه‌ كه‌ نه‌ك ئه‌م دوو ده‌وڵه‌ته‌، به‌دڵنیاییه‌وه‌  ته‌واوی ده‌وڵه‌ته‌ مه‌ده‌نیه‌كانیش (به‌ پێچه‌وانه‌ی بۆچوونی بروبیكه‌ر) خاوه‌نی چه‌ندین ناوه‌ندی نه‌ته‌وه‌یی و كه‌لتورین. به‌بۆچوونی تاراز، هه‌ردوو ده‌وڵه‌تی بیلاڕوس و یوگسلاڤی به‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ ڕێز له‌ مافه‌كانی كه‌مینه‌كان یان ته‌نانه‌ت ڕێز له‌ مافی نه‌ته‌وه‌ی زۆرینه‌ش ناگرن، به‌ ده‌وڵه‌تانی نه‌ته‌وه‌سازی نه‌ته‌وه‌یی هه‌ژمار ده‌كرێن. وڵاتی بیلاڕوس له‌ كاتی هه‌ڵبژاردنی ئه‌لیكسه‌نده‌ر لۆكاشینكۆ به‌ سه‌رۆك كۆماری ئه‌و وڵاته‌ له‌ هاوینی 1994، درێژه‌ به‌ سیاسه‌تی ڕووسی سازی سه‌رده‌می سۆڤیه‌ت و پاكتاوی نه‌ته‌وه‌یی و زمان و كه‌لتوریی بیلاڕووسی داوه‌ و مافی سیاسی هاوڵاتیانی پێشێل كردووه‌. له‌م ڕووه‌وه‌ بیلاڕوس به‌ ئاشكرا ده‌وڵه‌تێكی نه‌ته‌وه‌سازی ڕووسی و ده‌سه‌ڵاتخوازه‌. تاراز هه‌ردوو وڵاتی سلڤاكیا و ڕۆمانیا كه‌ رێزیان له‌ مافه‌ سیاسيیه‌كانی كه‌مینه‌ گه‌وره‌كان گرتووه‌، به‌ڵام چه‌ند مافێكی نه‌ته‌وه‌ییان له‌به‌رچاو ناگرێت (هاوشێوه‌ی فه‌ڕه‌نسا)، به‌ ده‌وڵه‌تانی مه‌ده‌نی ناویان ده‌بات. له‌كۆتاییدا تاراز به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی به‌م شێوه‌یه‌ی خواره‌وه‌ وڵاتانی ئه‌وروپا و ئه‌مریكای باكور  پۆلێن ده‌كات.

خشته‌ی 3- ده‌وڵه‌تانی مه‌ده‌نی و نه‌ته‌وه‌یی (نه‌ته‌وه‌ساز) له‌ ئه‌وروپا و ئه‌مریكای باكور به‌ پێی پۆلێنكردنی تاراس كۆزیو:  

 ده‌وڵه‌تی مه‌دنی                                           ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی (نه‌ته‌وه‌ساز)
 یه‌ك نه‌ته‌وه‌  فره‌نه‌ته‌وه‌ی لیبراڵ  لیبراڵی نافره‌نه‌ته‌وه‌  دیموكراسی نه‌ته‌وه‌یی                    
 پۆڵه‌ندا لیتوانیا  یۆنان  لاتیڤیا   بیلاڕوس
سلۆڤینیا 
 ئۆكرانیا  ڕۆمان  ئیستۆنیا  یوگسلاڤیا
كۆماری چیك
 بولغارستان  سلۆڤاكیا    
 مه‌جه‌ڕستان  مه‌قدۆنیا  ویلایه‌ته یه‌كگرتووه‌كان    
ئه‌لبانیا  مۆڵداڤیا  فه‌ره‌نسا    
پورتوگال  فیدراسیۆنی ڕووسیا  كرواتیا    
نه‌رویج  به‌ریتانیا  ئه‌ڵمانیا    
سوید  ئیسپانیا      
فله‌ندا  به‌لجیك      
دانیمارك
 كه‌نه‌دا      
ئیتالیا  سویسرا      
ئیره‌(Eire)        
هۆله‌ندا        
نه‌مسا        
قوبروس        
ئایسله‌ندا        

*ئه‌ڵبه‌ته‌ نكۆڵی له‌وه‌ ناكرێت كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی گشتی كه‌مایه‌تیه‌كانی ئه‌وروپا و ئه‌مریكا دوچاری سته‌م و كوشتار و پاكتاو كردنی له‌ڕاده‌به‌ده‌ر بوونه‌ته‌وه‌، به‌تایبه‌ت كه‌ ئه‌وه‌ ڕونه‌ چۆن چۆنی هیندیه‌سوره‌كانی ئه‌مریكا ده‌كوژران و پاكتاوده‌كران، هه‌روه‌ها پاكتاوكردنی ئاینی و كه‌مایه‌تیه‌ ئاینیه‌كان له‌و وڵاتانی ئه‌وروپا، كه‌ ناكریت ئاماژه‌ به‌ جه‌نگه‌ ئاینیه‌كانی نێوان كاسۆلیك و پرۆتستانته‌كان نه‌كرێت. وه‌ هه‌روه‌ها چه‌وساندنه‌وه‌ی ڕه‌ش پێسته‌كان و زه‌وتكردنی مافه‌كانیان و هه‌ژماركردنیان به‌ هاووڵاتی پله‌ دوو كه‌ تاچه‌ند ساڵی ڕابردووش به‌رده‌وامیی هه‌بوو. به‌ڵام ناكرێت ئه‌وه‌ بكریته‌ به‌هانه‌ و به‌ بیانوی ده‌وڵه‌تسازی- نه‌ته‌وه‌سازی، هه‌وڵی توانه‌وه‌ی كه‌مینه‌كان بدرێت و ئه‌و كوشت و كوشتاره‌ی كه‌ له‌ ڕابردوودا له‌ ئه‌وروپا و ئه‌مریكا ئه‌نجامده‌درا، دوباره‌ له‌ ڕۆژهه‌ڵات و جیهانی سێ دوباره‌ بكرێنه‌وه‌. هه‌ربۆیه‌ باشترین چاره‌سه‌ر داننانه‌ به‌ مافی كه‌مینه‌كان و دابینكردنی مافه‌كانیانه‌ به‌ڕاده‌یه‌ك كه‌ به‌هیچ شێوه‌یه‌ك هه‌ست به‌وه‌ نه‌كه‌ن كه‌ دوچاری سته‌م بوون یان هه‌وڵی توانه‌وه‌یان ده‌دریت یان به‌ هاووڵاتی پله‌ دوو سه‌یریا ده‌كریت. 

به‌ بۆچوونی تاراز كۆزیو، هه‌رسێ ده‌وڵه‌تی كۆماریی قه‌فقازی باشوور و پێنج ده‌وڵه‌تی كۆماریی ئاسیای ناوه‌ڕاست، به‌پێی ئه‌و پێناسه‌یه‌ی كه‌ ئه‌و بۆ ده‌وڵه‌تانی نه‌ته‌وه‌ساز گه‌ڵاڵه‌ی كردووه‌ (ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی كه‌ په‌یره‌وی له‌ سیاسه‌تی هه‌ژمونگه‌رایی و نه‌ته‌وه‌یی ده‌كه‌ن) ده‌كه‌ونه‌ ڕیزی هه‌مان ده‌سته‌ی دیاریكراوه‌وه‌.
ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ پۆلێنكردنه‌كه‌ی كۆزیو به‌ده‌ست ده‌كه‌ویت، نه‌ك ته‌نها ئه‌وه‌ی كه‌ دیدگایه‌كی ڕاست و دروستتر نیه‌ له‌وه‌ی "ده‌وڵه‌تانی له‌ قۆناغی نه‌ته‌وه‌یی بوون"ی بروبیكه‌ر، به‌ڵكو چه‌ندین كه‌موكوڕی ئاشكرا و قوڵی دوور له‌ لۆژیك تیدابه‌دیده‌كرێت كه‌ له‌ هه‌ندێك بابه‌تدا به‌ڵگه‌ی كه‌م زانیاری كۆزیو یان لایه‌نگیری سیاسی یان دادوه‌ری ئاڕاسته‌كراوی ئه‌وه‌. بۆ نموونه‌، قوبرس و مه‌جه‌ڕستان ده‌خاته‌ ڕیزی وڵاتانی تاك نه‌ته‌وه‌ییه‌وه‌، پۆلێنكردنێك كه‌ به‌ ته‌واوی ناڕاسته‌. قوبرس خۆی به‌ته‌واوی وڵاتیكی دووبه‌شه‌ و به‌شی تورك نشینی به‌ شێوه‌یه‌ك له‌ به‌شی یۆنان نشینی جیاوازه‌، كه‌ ته‌نانه‌ت نه‌یانتوانیوه‌ به‌ كۆده‌نگیه‌كی هاوبه‌ش بگه‌ن. هه‌روه‌ها مه‌جه‌رستانییش كه‌ شوێنی نیشته‌جیبوونی كه‌مینه‌جیاوازه‌كانی وه‌ك كولیه‌كان یا رومنه‌كانه‌ و به‌ته‌واویش مافه‌كانیان له‌به‌رچاو ناگیردرێت. هه‌روه‌ها كۆزیو فیدراسیۆنی ڕووسیا له‌ ڕیزی وڵاتانی دیموكراسی (ئه‌ڵبه‌ته‌ دیموكراسی نه‌چه‌سپاو) داده‌نێت و به‌وڵاتێكی ده‌زانێت كه‌ ڕێزی له‌ مافی كه‌مایه‌تیه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی گرتووه‌. یه‌كه‌م: ڕووسیا له‌ گه‌شبینانه‌ترین هه‌ڵسه‌نگاندنیدا ده‌توانرێت بوترێت خاوه‌ن سیستمێكی نیوه‌ هه‌ژمونگه‌رایه‌. دووه‌م: ئه‌گه‌ر هه‌ر به‌ڕاستی ئه‌م وڵاته‌ به‌ باشی ڕێز له‌ كه‌مینه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی خۆی ده‌گرێت و مافه‌كانیان فه‌راهه‌م ده‌كات، چۆن چۆنیه‌ كه‌ ته‌نها له‌ قه‌فقازی باكوره‌وه‌ ڕووبه‌ڕووی چه‌ندین هه‌ڕه‌شه‌ و مه‌ترسی گه‌وره‌ بووه‌ته‌وه‌ له‌لایه‌ن گرووپه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانه‌وه‌، به‌تایبه‌تی چیچانیه‌كان كه‌ ساڵانێكی زۆره‌ له‌ ململانێیه‌كی به‌هێزدان له‌گه‌ڵ وڵاتی ڕووسیا. گومان له‌وه‌ ناكرێت كه‌ بارودۆخی ته‌ته‌ره‌كانیش زۆر باش نیه‌. ئه‌وه‌ی وای له‌ كۆزیو كردووه‌ كه‌ ڕووسیا له‌ ڕیزی ئه‌و وڵاتانه‌دا پۆلێن بكات كه‌ ڕێز له‌ مافی كه‌مینه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان ده‌گرن، بوونی سیستمی فیدراڵی و هه‌بوونی چه‌ند كۆمارێكی خودموختاری نه‌ته‌وه‌ییه‌ (وه‌ك داغستان، چیچان، ئینگوش، ئۆسیتای باكور، كاباردا- بالكار، قه‌ره‌چای- چه‌ركه‌س، ئادیغه‌، باشغیرستان، ته‌ته‌رستان، و...)، كه‌ له‌ڕاستیدا ناتوانرێت بوونی ئه‌مانه‌ به‌ڵگه‌ بێت بۆ هه‌بوونی سیستمێكی دیموكراسی فره‌نه‌ته‌وه‌یی له‌ وڵاتی ڕووسیادا، چونكه‌ ئاشكرایه‌ كه‌ هه‌بوونی ئه‌وسیستمه‌ له‌پاڵ چه‌ندین هۆكار و بنه‌مای دیكه‌دا ده‌بێت كه‌ به‌گشتی میراتێكه و‌ له‌ یه‌كێتی سۆڤیه‌ته‌وه‌ به‌ ڕووسیا گه‌یشتووه‌.
توندی و زۆری ژماره‌ی كێشه‌كانی ڕووسیای دوای یه‌كێتی سۆڤیه‌ت له‌ باره‌ی هه‌ندێك له‌ گرووپه‌نه‌ته‌وه‌ییه‌كانه‌وه‌ به‌ڕاده‌یه‌ك بوو كه‌ ته‌نانه‌ت هه‌ندێك له‌ بیریاران له‌ هه‌ندێك قۆناغی جیاوازدا به‌ته‌واوی لایه‌نگیری ئه‌وه‌بوون كه‌ ڕووسیانه‌ بخه‌نه‌ ڕیزی ده‌وڵه‌ته‌ شكستخواردووه‌كان (ئه‌ڵبه‌ته‌ زیندووكردنه‌وه‌ی ڕووسیا له‌ سه‌رده‌می پۆتین، ئه‌م هه‌نگاوه‌ سه‌ری نه‌گرت). هه‌روه‌ها له‌ چه‌ندین پرس و بابه‌تی دیكه‌ش، بۆنموونه‌ دادوه‌ری كۆزیو له‌باره‌ی ڕیزبه‌ندی و پێگه‌ی وڵاتان له‌ خشته‌ گه‌ڵاڵه‌ كراوه‌كه‌یدا، ڕاست و دروست نایه‌ته‌ پێشچاو (له‌وانه‌ ئیسپانیا، ئه‌مریكا، به‌ریتانیا).
به‌گشتی ده‌توانین ئه‌وه‌ بخه‌ینه‌ به‌رچاو كه‌ مۆدێلی پێشنیاركراوی بروبیكه‌ر، واته‌ ده‌وڵه‌تانی له‌ قۆناغی نه‌ته‌وه‌یی بوون، ده‌توانێت به‌رچاوڕوونیه‌كی باش ببه‌خشێت به‌ تێگه‌یشتن و شیكردنه‌وه‌ی قۆناغی ده‌وڵه‌تاسازی- نه‌ته‌وه‌ساوی له‌ ئه‌وروپای ڕۆژهه‌ڵات و كۆماره‌كانی دوای یه‌كێتی سۆڤیه‌ت. ڕه‌وتی گه‌شه‌سه‌ندنی ده‌وڵه‌تداری- نه‌ته‌وه‌سازی له‌ زۆربه‌ی ئه‌م وڵاتانه‌ (به‌تایبه‌ت كۆماره‌كانی ئاسیای ناوه‌ند و قه‌فقاز) له‌ چه‌ندین ڕه‌هه‌نده‌وه‌ له‌گه‌ڵ مۆدێلی "ده‌وڵه‌ت له‌ قۆناغی نه‌ته‌وه‌یی بوون" ده‌گونجێت. به‌پێی دیدگای بروبیكه‌ر، ده‌توانین ئه‌وه‌ بڵێین كه‌ ده‌وڵه‌تانی ئاسیای ناوه‌ند و قه‌فقاز، نموونه‌گه‌لێكی ڕوونن له‌ ده‌وڵه‌تانی نه‌ته‌وه‌ساز، به‌تایبه‌ت ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌م ده‌وڵه‌تانه‌ په‌یڕه‌وی سیاسه‌تگه‌لێك ده‌كه‌ن كه‌ تیایدا ئامانجیان یه‌كڕه‌نگ سازی (توانه‌وه‌) یا په‌راوێزخستن و له‌كۆتاییدا ده‌ركرنی نه‌ته‌وه‌ كه‌مینه‌كانه‌ (ئه‌ڵبه‌ته‌ له‌سه‌ره‌تاكانی ده‌یه‌ی 1990 به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر توند په‌یڕه‌و ده‌كرا).
له‌ڕاستیدا په‌یره‌وكردن و به‌كارهێنانی ئه‌م مۆدێله‌ی بروبیكه‌ر ناكریت ته‌نها سنوردار بكریت به‌ وڵاتانی شوعیه‌ت و كۆماره‌ سه‌ربه‌خۆكانی دوای یه‌كێتی سۆڤیه‌ت، به‌ڵكو ده‌توانرێت ئه‌م مۆدێل و چوارچێوه‌ هزریه‌ له‌ زۆریك له‌ وڵاتانی جیهانی سێ (ده‌وڵه‌تانی دوای داگیركاری)ش سودی لێوه‌ربگیردرێت و له‌چوارچێوه‌ی ئه‌م مۆدێله‌دا توێژینه‌وه‌ی زانستی و ڕێكخراو ده‌رباره‌ی قۆناغی شكستخواردووی ده‌وڵه‌تداری- نه‌ته‌وه‌سازی له‌و وڵاتانه‌دا ئه‌نجام بدرێت.
ده‌ره‌نجام:
ده‌وڵه‌تداری- نه‌ته‌وه‌سازی بابه‌تێكی زۆر گرنگ و زیندوی په‌یوه‌نديیه‌ نێوده‌وڵه‌تیيه‌كانه‌ كه‌ به‌داخه‌وه‌ سه‌رباری ئه‌و گرنگیه‌ زۆره‌شی كه‌ هه‌یه‌تی، وه‌ك پێویست كاری له‌سه‌ر نه‌كراوه‌. به‌ئاشنابوون و زانینی ئه‌و گرنگیه‌ فراوان و چاره‌نووسسازه‌ی كه‌ قۆناغی ده‌وڵه‌تداری- نه‌ته‌وه‌سازی هه‌یه‌تی له‌ چاره‌سه‌ركردنی سیستم و ئاسایشی نێوده‌وڵه‌تی، ناوچه‌یی و ناوخۆیی وڵاتان، ئیدی تویژینه‌وه‌ی تێروته‌سه‌ل و فراوان له‌م بابه‌ته‌ هه‌ستیار و زیندووه‌ به‌ پێویست ده‌زانرێت. له‌م توێژینه‌وه‌یه‌دا هه‌وڵدراوه‌ كه‌ به‌ ڕوونكردنه‌وه‌ و پێویستبوونی ئه‌نجامدانی لێكۆڵینه‌وه‌ی زیاتر له‌م بابه‌ته‌ له‌ سه‌رانسه‌ری دونیا و هه‌روه‌ها نیشاندانی وینه‌یه‌كی ڕوون له‌ گرنگی ئه‌م بابه‌ته‌و كاڕێگهری ڕاسته‌وخۆی له‌ گۆڕانكاریه‌ نیوده‌وڵه‌تیه‌كاندا بخرێته‌ڕوو. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا بابه‌ت و پرسێكی نوێ بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ بخریته‌ به‌ر دیدی توێژه‌ران.
له‌ڕاستیدا، له‌په‌یوه‌ندیيه‌ نیوده‌وڵه‌تیيه‌كاندا لاوازیه‌كی زۆری لێكۆڵینه‌وه‌ و هزری ده‌رباره‌ی پرسی ده‌وڵه‌تداری- نه‌ته‌و‌ه‌سازی به‌دی ده‌كرێت. له‌به‌رئه‌وه‌ توێژه‌رانی ئه‌م مه‌یدانه‌ پێویسته‌ هه‌وڵی زیاتر بده‌ن تا به‌ دیدێكی ورد و ڕۆشنتره‌وه‌ ده‌ست بده‌نه‌ چاره‌سه‌ر و وه‌ڵامی زۆرێك له‌ پرسیار و بابه‌ته‌ ناڕوونه‌كانی ئه‌م بابه‌ته‌. هه‌رچه‌نده‌ به‌شێوه‌یه‌كی گشتی تیۆریاكانی په‌یوه‌ست به‌ په‌یوه‌ندیيه‌‌ نێوده‌وڵه‌تیيه‌كان، ده‌وڵه‌ت- نه‌ته‌وه‌ به‌ ڕه‌گه‌زی سه‌ره‌كی و بنه‌ڕه‌تی ده‌زانن، به‌ڵام به‌گشتی وێنه‌یه‌كی زۆر ساده‌ و سه‌ره‌تایی و ناته‌واو له‌باره‌ی ده‌وڵه‌ت- نه‌ته‌وه‌ گه‌ڵاڵه‌ ده‌كریت. ئه‌م وێنه‌ ساده‌یه‌ش، له‌ڕاستیدا ده‌بێته‌ هۆی تێگه‌یشتنێكی ناته‌واو و پڕله‌كه‌موكوڕی له‌ پرسی په‌یوه‌ندیيه‌‌ نێوده‌وڵه‌تیيه‌كان.
به‌شێوه‌یه‌كی گشتی ده‌توانرێت ئه‌وه‌ بگوترێت كه‌ زۆرێك له‌ پرس و كێشه‌كانی ئاسایشی دونیا به‌ گشتی و وڵاتانی جیهانی سێ به‌ تایبه‌تی، له‌ تێنه‌په‌ڕاندنی ڕه‌وتی ئاسایی قۆناغی ده‌وڵه‌تداری- نه‌ته‌وه‌سازی به‌ شێوه‌یه‌كی گونجاو سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌. زۆربه‌ی وڵاتانی تازه‌ گه‌شه‌سه‌ندوو یان دواكه‌وتوو، له‌باره‌ی تێپه‌ڕاندنی قۆناغی ده‌وڵه‌تداری- نه‌ته‌وه‌سازی به‌جێماون و له‌ پله‌كانی دواوه‌ن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ به‌ هۆی چه‌ندین هۆكاری جیاوازه‌وه‌ له‌ تێپه‌ڕاندنی ئه‌م قۆناغه‌ به‌ته‌واوه‌تی داوكه‌وتوون، هه‌ربۆیه‌ بوونه‌ته‌ لانكه‌ی نائارامی نێوخۆیی و ناوچه‌یی. له‌به‌رئه‌وه‌ ده‌توانریت به‌ تیگه‌شتنی باش له‌ قۆناغه‌كانی ده‌وڵه‌‌تسازی- نه‌ته‌وه‌سازی به‌شێوه‌یه‌كی گونجاو له‌ به‌دیهێنانی سیستم و ئاسایشی جیهانی له‌ پرسی په‌یوه‌ندیيه‌‌ نیوده‌وڵه‌تیيه‌كاندا، هاوكارێكی باش بن.
له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌، ناتوانرێت نزیكی په‌یوه‌ندی نێوان ده‌وڵه‌تداری- نه‌ته‌وه‌سازی و ئاسایش، هه‌ژموون و ده‌سه‌ڵات نادیده‌ بگیردرێت. ده‌وڵه‌تداری- نه‌ته‌وه‌سازی قۆناغێكه‌ له‌ پێناو زیاتر ده‌سه‌ڵات و به‌دیهێنانی سیستم و دامه‌زراوه‌ی زیاتر. له‌به‌رئه‌وه‌ به‌ تێپه‌ڕاندنی ئه‌م قۆناغه‌ نه‌ك ته‌نها ئاسایشی نێوخۆیی به‌دی ده‌هێنرێت به‌ڵكو هاوكاریش ده‌بیت بۆ به‌دیهێنانی سیستم و ئاسایشی نێوده‌وڵه‌تی. له‌ ئێستاشدا به‌ هاتنه‌كایه‌ی ڕه‌گه‌زه‌ بنه‌ره‌تیه‌كانی سیستم و ئاسایش په‌یوه‌ست به‌ قۆناغی ده‌وڵه‌تداری- نه‌ته‌وه‌سازی، ئه‌وا تیۆریاكانی په‌یوه‌ندی نێوده‌وڵه‌تی ده‌توانن به‌شێوه‌یه‌كی چالاكتر و باشتر، ئه‌و قۆناغه‌ شیبكه‌نه‌وه‌.
ئه‌گه‌رچی قۆناغی ده‌وڵه‌تداری- نه‌ته‌وه‌سازی، به‌توندی پشتبه‌ستووه‌ به‌ سیستم و ئاسایش، به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتیشدا ده‌توانێ هاوكارێكی باش بێت بۆ به‌دیهێنانی دادپه‌روه‌ری له‌ ئاستی نێوخۆیی و نێوده‌وڵه‌تی. هه‌ربۆیه‌ ئه‌گه‌ر ڕه‌وتی گه‌شه‌سه‌ندنی ده‌وڵه‌تداری- نه‌ته‌وه‌سازی سه‌ركه‌وتوو بوو، ئه‌واده‌بێته‌ هۆی گه‌شه‌سه‌ندنی ڕه‌گه‌زه‌كانی دیموكراسی و مه‌ده‌نیه‌ت. باشترین پێوانه‌ش بۆ زانینی ڕاده‌ی سه‌ركه‌وتنی ئه‌م قۆناغه‌، گه‌شه‌سه‌ندنی ڕاده‌ی مافی هاوڵاتی بوونه‌ له‌  كۆمه‌ڵگه‌یه‌دا. له‌م بارودۆخه‌دا، كۆمه‌ڵگه‌ له‌گه‌ڵ پاراستنی سیستم و دامه‌زراوه‌كان، به‌ره‌و به‌دیهێنانی دادپه‌روه‌ریش هه‌نگاو ده‌نێت. هه‌روه‌ها له‌ ئاستی نێوده‌وڵه‌تیش، قۆناغی ده‌وڵه‌تداری- نه‌ته‌وه‌سازی سه‌ركه‌وتوو به‌ توانای ده‌وڵه‌ت له‌پاراستنی سه‌ربه‌خۆیی و سه‌روه‌ری وڵات به‌تایبه‌ت له‌كاتی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی هه‌ڕه‌شه‌ ده‌ره‌كیه‌كان، ده‌پێورێت. له‌بارودۆخێكدا كه‌ سه‌رجه‌م ڕه‌گه‌زه‌كانی ڕژێم، ده‌وڵه‌ت- نه‌ته‌وه‌ بێت، وه‌ یان له‌ وه‌ها وێنه‌یه‌ك نزیك بوبێته‌وه‌، بێگومان فه‌رمانڕه‌وایی و سه‌ربه‌خۆیی واتایه‌كی ڕاست و دروستتر به‌خۆوه‌ ده‌گرێت.